Jakie to są farby akwarelowe? Skład, rodzaje i wybór

Farby akwarelowe (akwarele) to farby wodne: drobny pigment związany gumą arabską, czasem z dodatkiem miodu i gliceryny, który rozpuszcza się samą wodą i daje na papierze przezroczystą warstwę koloru. Kupisz je w kostkach, tubkach, w płynie, w pisakach i sztyftach, w dwóch głównych klasach jakości: studenckiej (szkolnej) i profesjonalnej (artystycznej).

• Czym są farby akwarelowe i skąd ich nazwa?
• Z czego składają się farby akwarelowe?
• Jakie są rodzaje farb akwarelowych według formy?
• Czym różnią się akwarele studenckie od profesjonalnych?
• Jakie farby akwarelowe są najlepsze?
• Czym się różnią farby akrylowe od akwarelowych?
• Jakie właściwości akwareli wykorzystuje się w technikach malarskich?
• Wady i ograniczenia farb akwarelowych
• Jak wybrać farby akwarelowe na początek: lista kontrolna

Akwarele sprawdzą się, jeśli chcesz malować lekko, warstwowo i transparentnie, w szkicowniku, w plenerze albo na większym arkuszu. Trzeba jednak przyjąć ich główne ograniczenie: gotowej warstwy nie da się zamalować tak jak w akrylu czy oleju, więc pracę planuje się od najjaśniejszych partii.

Czym są farby akwarelowe i skąd ich nazwa?

Akwarela to zarazem nazwa farby, wodnej techniki malarskiej i obrazów wykonanych tą techniką. Nazwa pochodzi od francuskiego aquarelle (wodnisty) i łacińskiego aqua (woda), co wyjaśnia poradnik Storm Plastyczny o akwarelach dla początkujących.

Technika polega na nakładaniu rozcieńczonego wodą pigmentu na papierowe podłoże. Farby akwarelowe znano już w starożytności, ich popularność rosła od XV wieku, a w XVIII wieku trafiły do sprzedaży w formie, którą znamy dziś, jak podaje opis kategorii farb akwarelowych w SklepPlastyczny.pl. Według poradnika Storm Plastyczny malowano nimi manuskrypty i katakumby, a w późniejszych wiekach służyły m.in. Albrechtowi Dürerowi, często jako technika pomocnicza, retuszerska i szkicowa.

Czy farby akwarelowe to to samo co farby wodne?

Tak, akwarele to farby wodne: do ich aktywacji i rozcieńczania wystarczy woda, bez olejów i rozpuszczalników. Artykuł Rito.pl Czym są akwarele opisuje je jako małe, twarde, mocno skoncentrowane barwniki rozpuszczane wilgotnym pędzlem i używane na papierze akwarelowym lub podobnym chłonnym podłożu.

Odwrotna zależność nie działa: nie każda farba, z którą pracuje się przy użyciu wody, jest akwarelą. Gwasz czy akryl mają inne właściwości, a akryl po wyschnięciu staje się wodoodporny, o czym więcej w sekcji porównującej akwarele z akrylami.

Z czego składają się farby akwarelowe?

Farba akwarelowa składa się z pigmentu, spoiwa (zwykle gumy arabskiej, czasem z miodem) i dodatków rozpuszczalnych w wodzie, takich jak gliceryna. Od proporcji tych składników zależy intensywność koloru, płynność i to, jak farba zachowuje się na papierze.

• Pigment nadaje kolor. Może być pochodzenia organicznego lub syntetycznego, a jego jakość i ilość w farbie decydują o intensywności i czystości barwy.
• Spoiwo, najczęściej guma arabska, wiąże pigment i pozwala ponownie rozpuścić go wodą. Dzięki niemu farba równo rozprowadza się po papierze i tworzy jednolite plamy.
• Dodatki poprawiają konsystencję i płynność. Należą do nich gliceryna i środki zwilżające, np. żółć bydlęca, która ułatwia rozlewanie się farby.
• Wypełniacze zwiększają objętość farby. W tańszych farbach jest ich więcej, a pigmentu mniej, co obniża intensywność i czystość kolorów.

Specyficzny skład sprawia, że zakres właściwości akwareli jest szerszy niż w gwaszu, akrylu czy oleju: ta sama oznaczona jako transparentna farba może dać warstwę ledwie barwiącą papier, o ton ciemniejszą od jego bieli.

Jakie są rodzaje farb akwarelowych według formy?

Podstawowe formy to kostki (półkostki i pełne kostki), tubki i farby w płynie, a obok nich pisaki, ołówki i kredki akwarelowe oraz sztyfty. Skład jest zbliżony, różni się wygodą pracy, ilością farby, jaką łatwo pobrać, i precyzją.

Artykuł Rito.pl opisuje też pędzle wypełnione wodą: pędzel pozostaje stale mokry, więc nie potrzeba osobnego naczynia z wodą. Sztyfty i gotowe zestawy to kolejne kategorie dostępne w sklepach plastycznych.

Kostki czy tubki: co wybrać?

Kostki są wygodniejsze na start i w podróży, tubki lepiej sprawdzają się przy dużych formatach i uzupełnianiu palety. W tubkach farby akwarelowe kupuje się zwykle po 5 ml lub 15 ml, a farbę z tubki można wycisnąć zarówno do pustej kostki, jak i do miseczki z wodą, co opisuje niezbędnik farb akwarelowych Karoliny Kijak. Praktyczna zasada z tego samego tekstu: nowy odcień kup w małej tubce, a większą dopiero wtedy, gdy wiesz, że będziesz go często używać.

Czym różnią się akwarele studenckie od profesjonalnych?

Akwarele studenckie (i szkolne) są tańsze i mniej napigmentowane, a profesjonalne zawierają więcej pigmentu, dają intensywne, czyste kolory i są dostępne w szerszej gamie barw. Większość producentów ma w ofercie obie linie, co dobrze widać na przykładzie Winsor & Newton.

Podział na farby dla studentów (student quality) i dla artystów (artist quality), liczby kolorów obu linii Winsor & Newton oraz ceny tubek pochodzą z tekstu poradnik Się rysuje o wyborze akwareli. Autorka zaznacza, że w obrębie tańszej klasy czasem wyróżnia się jeszcze farby studenckie i typowo szkolne, dla dzieci. Ceny są orientacyjne i zmieniają się w zależności od sklepu.

Akwarele studenckie: dla kogo?

Akwarele studenckie to rozsądny start dla osób, które uczą się techniki i chcą eksperymentować bez dużego wydatku. Mają mniejszy wybór kolorów niż linie profesjonalne, ale do nauki to wystarcza. Słabsze strony, czyli niższa odporność na światło i mniej czyste mieszaniny, mają znaczenie głównie przy realistycznych pracach i obrazach przeznaczonych do długiej ekspozycji.

Najtańsze farby szkolne i hobbystyczne, za ok. 15-50 zł, przewodnik Okoteki po akwarelach poleca osobom zaczynającym naukę, dzieciom i młodzieży oraz tym, którzy chcą spróbować techniki bez dużych kosztów. Ten sam tekst ostrzega, że farby słabej jakości mogą utrudniać naukę: dają błotniste kolory, słabą intensywność barw i mniejszą kontrolę nad pigmentem.

Akwarele profesjonalne: co dają?

Profesjonalne akwarele wyróżniają się wysoką koncentracją pigmentu, odpornością na blaknięcie i czystymi mieszaninami. Są wydajne, bo niewielka ilość farby daje nasycony kolor, a ich transparentność pozwala nakładać wiele warstw (laserunków) bez zabrudzania pracy. Karolina Kijak pisze w swoim niezbędniku, że farby z serii profesjonalnych nie blakną nawet po bardzo długim czasie.

Jakie farby akwarelowe są najlepsze?

Nie ma jednej najlepszej marki: w poradnikach artystów najczęściej powtarzają się profesjonalne linie Winsor & Newton Professional, Daniel Smith, Schmincke Horadam, Sennelier i polski Roman Szmal (Aquarius). Najlepsze dla Ciebie są te, które pasują do Twojego poziomu, formatu prac i budżetu.

• Marki profesjonalne o ugruntowanej renomie: Winsor & Newton Professional, Daniel Smith, Schmincke Horadam, Sennelier, M. Graham, Daler Rowney. Według poradnika Się rysuje części z nich nie kupisz w Polsce, a wszystkie są drogie.
• Polskie marki: Roman Szmal (linia Aquarius) i Karmański.
• Tańsza droga do farb profesjonalnych: akwarele w kostkach Białe Noce (White Nights) firmy Newska Palitra, opisywane w poradniku Się rysuje jako profesjonalne, o żywych kolorach, w cenie ok. 6-7 zł za kostkę.
• Dobre farby studyjne na start: Van Gogh (Royal Talens), które Karolina Kijak poleca początkującym jako dobrą jakość w korzystnej cenie.

Przy wyborze patrz bardziej na linię niż na samą markę: ten sam producent może mieć serię studencką (np. Cotman, Schmincke Akademie) i profesjonalną (Professional, Horadam), a różnica w pigmentacji i trwałości jest między nimi wyraźna.

Czy tanie akwarele, np. z Action, są dobre?

Nie mamy danych z testów akwareli sprzedawanych w Action, więc nie da się rzetelnie ocenić konkretnych zestawów. Jeśli zestaw kosztuje tyle co farby szkolne, traktuj go jak farby szkolne: do zabawy, nauki i próby techniki może wystarczyć, ale nie oczekuj odporności na blaknięcie ani czystych mieszanin typowych dla linii profesjonalnych.

Każdy tani zestaw możesz sprawdzić sam w kilka minut: rozpuść kolor i oceń, czy plama jest intensywna, zmieszaj dwa kolory i zobacz, czy wynik nie robi się błotnisty, a na koniec nałóż drugą warstwę na suchą pierwszą. Jeśli farby mają trafić do małego dziecka, które woli malować dłońmi niż pędzlem, przydatny będzie tekst o bezpiecznych farbach do malowania palcami.

Czym się różnią farby akrylowe od akwarelowych?

Najważniejsza różnica: akwarela po wyschnięciu nadal reaguje na wodę, a akryl (podobnie jak olej) po wyschnięciu jest wodoodporny i można go zamalować kolejną warstwą. Z tego wynika inny sposób pracy: w akwareli idzie się od najjaśniejszych do najciemniejszych tonów, w akrylu i oleju zwykle odwrotnie.

Wrażliwość akwareli na wodę po wyschnięciu i wodoodporność zaschniętego akrylu i oleju opisuje tekst Co siedzi w akwareli. Autorka dodaje, że bardzo jasną pracę można czasem pokryć bardzo ciemnym kolorem, ale ryzykuje się wtedy prześwitywanie i reakcje między pigmentami, mniejsze na papierze bawełnianym. Jeśli bardziej odpowiada Ci technika kryjąca, w której łatwo zamalować błąd, zobacz, jakie farby olejne wybrać.

Jakie właściwości akwareli wykorzystuje się w technikach malarskich?

Techniki akwarelowe opierają się na trzech cechach farby: transparentności, łatwym mieszaniu z wodą i możliwości ponownego rozpuszczenia. Ponieważ warstwa przepuszcza światło, tłem i najjaśniejszą bielą obrazu jest zwykle sam niezamalowany papier.

• Laserunki: kolejne przezroczyste warstwy nakładane na suchą poprzednią budują głębię i świetlistość. Wymagają cierpliwości, bo każdą warstwę trzeba odczekać do wyschnięcia.
• Mokre na mokrym: farba kładziona na zwilżony papier lub mokrą plamę rozlewa się i miesza bezpośrednio na arkuszu, dając płynne przejścia tonalne. Efekt jest częściowo nieprzewidywalny, co dla wielu malarzy jest zaletą tej techniki.
• Na sucho: farba z niewielką ilością wody na suchym papierze daje ostre krawędzie i intensywne detale.
• Podnoszenie koloru: część farby można wymyć z papieru. Na tym, jak łatwo to się udaje, wpływa parametr oznaczany przez producentów jako staining (stopień barwienia papieru).

Efekt zależy w równym stopniu od farby, papieru i pędzla. Poradnik Storm Plastyczny wskazuje, że najlepszy papier jest w 100% z bawełny, tańszą opcją jest 100% celulozy, mniejsza ilość klejów ogranicza falowanie, a wyższa gramatura daje lepszy, choć droższy papier. Pędzle powinny być miękkie, z cienkim włosiem; SklepPlastyczny.pl szczególnie poleca pędzle z naturalnego włosia.

Wady i ograniczenia farb akwarelowych

Główne ograniczenie akwareli to brak możliwości poprawek: błędu nie zamalujesz, bo farba jest przezroczysta i po wyschnięciu dalej reaguje na wodę. Dlatego technika uchodzi za jedną z najtrudniejszych, mimo że do malowania wystarczy woda.

• Brak poprawek: nieudany fragment zwykle oznacza nowy arkusz papieru.
• Wrażliwość na wodę: zalanie lub zawilgocenie gotowej pracy może naruszyć warstwę farby.
• Czas pracy: farba schnie szybko, ale przy budowaniu kolejnych warstw trzeba czekać na wyschnięcie każdej z nich, więc malowanie nie jest tak szybkie, jak się wydaje.
• Zależność od papieru: słaby papier faluje, zmienia kolor farby i nierówno wchłania wodę.
• Jakość tanich farb: mało pigmentu i dużo wypełniaczy to ryzyko blaknięcia i błotnistych mieszanin.
• Nieprzewidywalność: kolory łączą się ze sobą na mokrym papierze w sposób, którego nie da się w pełni kontrolować.

Jak wybrać farby akwarelowe na początek: lista kontrolna

Na początek wybierz farby studenckie albo tani zestaw profesjonalny w kostkach, dobry papier i jeden lub dwa miękkie pędzle. Do farb profesjonalnych z wyższej półki przejdziesz, gdy poczujesz, że to medium jest dla Ciebie i zaczniesz malować prace, które mają przetrwać lata.

1. Określ cel: nauka i szkice (farby studenckie lub szkolne) czy prace do ekspozycji (linia profesjonalna).
2. Wybierz formę: kostki do szkicownika i pleneru, tubki do dużych formatów.
3. Sprawdź, czy kupujesz linię studencką, czy profesjonalną danego producenta, a nie tylko markę.
4. Nowe odcienie kupuj w małych tubkach 5 ml, większe opakowania dopiero dla kolorów, których używasz często.
5. Nie oszczędzaj na papierze: szukaj papieru bawełnianego lub celulozowego o wyższej gramaturze.
6. Dobierz miękki pędzel do akwareli; pędzel z wodą ułatwi malowanie poza domem.
7. Zaplanuj pracę od najjaśniejszych partii i zostaw niezamalowany papier tam, gdzie ma być biel.
8. Przetestuj zestaw na skrawku papieru: intensywność, mieszanie dwóch kolorów, druga warstwa na suchą pierwszą.

Jeśli wahasz się, czy zacząć od akwareli, czy od oleju, sprawdź też, jakie farby olejne na początek sprawdzą się u osoby początkującej.