Mieszkanie w stylu lat 80 nostalgicznym szlakiem przez polskie wnętrza

Lata osiemdziesiąte w Polsce pachniały wykładziną pcv i gotowaną kawą zbożową, a jednocześnie były epoką zaskakująco odważnego wzornictwa, które przebiło się przez żelazną kurtynę wąską szczeliną. Stan wojenny, kartki na cukier, kolejki pod sklepami Miś i Pewex - w takich realiach urządzano wnętrza, w których dorastało całe pokolenie. Mieszkanie w stylu lat 80 to nie tylko meblościanka z koszmaru snów, ale też próba stworzenia przytulności z materiałów, które miały służyć dekady i nie śmierdzieć formaldehydem. Poniżej pełna opowieść o tym, jak naprawdę wtedy mieszkano - od metrażu, przez sprzęty, po perełki polskiego dizajnu, które dziś kosztują więcej niż nowe szafy z Ikei.

• Realia mieszkaniowe epoki - co znaczyło „dostać mieszkanie" w PRL-u
• Meble i wyposażenie mieszkania w stylu lat 80 - od meblościanki po kredens Ludwik
• AGD, elektronika i dekoracje w mieszkaniu w stylu lat 80
• Polskie wzornictwo lat 80 - perełki dizajnu ukryte za żelazną kurtyną
• Japiszon i kontrkultura - jak wyglądało mieszkanie, które chciało być zachodnie
• Co zostało do dziś - meblościanka w nowym tysiącleciu

Realia mieszkaniowe epoki - co znaczyło „dostać mieszkanie" w PRL-u

Przydziałowe M-2 miało 44 metry kwadratowe, M-3 od 54 do 63, a M-4 nawet 72. Na jedno takie M-3 czekało się średnio 15-20 lat, a w większych miastach jeszcze dłużej. Kolejka prowadzona przez zakłady pracy działała jak księga urodzin - wpisywałeś się po ślubie, a lokal dostawałeś po urodzeniu pierwszego dziecka.

Ciasnota rodziła kreatywne rozwiązania: współlokatorzy z teściami, rodziny wielopokoleniowe na 54 metrach, znajomi śpiący na rozkładanej kanapie „Barcelona". W kamienicach z początku wieku kuchnia bywała wspólna dla całego piętra, łazienka z wanną na nóżkach jedna na klatkę schodową. Brak windy oznaczał wnoszenie węgla, ziemniaków na zimę i mebli na piąte piętro po schodach.

Statystyka jest brutalna: w 1980 roku zaledwie około 10% gospodarstw domowych miało własny telefon, w 1989 - niewiele ponad 13%. Samochód posiadało mniej niż co piąte małżeństwo, a łazienkę z bieżącą wodą - 78% rodzin miejskich. Reszta korzystała z pieca węglowego, grzała wodę w baniaku i myła się w miednicy.

Te liczby wyjaśniają, dlaczego każdy centymetr kwadratowy miał wagę złota. Stąd pionowa zabudowa, antresolki, pawlacze pod sufitem i półki sięgające po sufit. Meble nie mogły być ładne - musiały być pojemne, trwałe i wielofunkcyjne, bo nikt nie wyrzucał szafy co pięć lat.

Meble i wyposażenie mieszkania w stylu lat 80 - od meblościanki po kredens Ludwik

Ikona dekady - meblościanka - powstawała w fabrykach mebli w Swarzędzu, Lubartowie, Radomsku. Modele Sztorm, Kosmos, Lolek czy Proletariat składano z płyt wiórowych laminowanych folią w kolorze drewna lub - rzadziej - bieli i beżu. Segmenty łączyło się w ściany od podłogi po sufit, bo nikt nie wyobrażał sobie, że można zostawić ścianę pustą.

Tanie płyty wiórowe z lat 70. i 80. emitowały formaldehyd i fenol - substancje, które w stężeniu powyżej 0,1 mg/m³ powietrza wywołują podrażnienie błon śluzowych i bóle głowy. Badania sanepidu z połowy lat osiemdziesiątych pokazały, że w nowo wyremontowanych mieszkaniach stężenie formaldehydu sięgało nawet 0,4 mg/m³, czyli czterokrotnie ponad normę. Dlatego babcie otwierały okna na oścież i wietrzyły pokój „po meblach" przez tygodnie - intuicyjnie robiły to, co dziś reguluje norma PN-EN 717-1 dotycząca klas emisji E1.

Obok meblościanek stały masywne kredensy: Ludwik ze Swarzędza, Stefan z Bydgoszczy, Krystyna z Dobrodzienia. Lite drewno, fornirowane fronty, hartowane szkło w witrynach, gałki z mosiądzu. W środku - zastawa stołowa, kryształy, srebrne łyżeczki po babci, czasem ukryte dolary z Pewexu. Te kredensy przeżyły PRL, transformację i spokojnie dotrwały do naszych czasów, bo ważyły 80-120 kg i nikt ich nie wyrzucał.

Projektantów wnętrz praktycznie nie było - zawód w PRL-u nie istniał w obecnym kształcie. Meble kupowano w sklepie meblowym albo z drugiej ręki, na pchlim targu lub od sąsiada, który „wyjechał za granicę". Gazety i programy telewizyjne typu „Dom" podpowiadały aranżacje, ale najczęściej inspiracją były zdjęcia z Zachodu przemycane przez rodzinę z Niemiec.

Meblościanki można dziś kupić na portalach aukcyjnych za 1500-5000 złotych, w zależności od modelu i stanu. Ceny rosną, bo PRL-owski dizajn wchodzi do kanonu wzornictwa vintage. Kredens Ludwik w dobrym stanie potrafi kosztować 4000-8000 złotych.

• Meblościanka Sztorm/Kosmos - 1500-5000 zł
• Kredens Ludwik/Swarzędz - 4000-8000 zł
• Fotel Muszelka (proj. Teresa Kowalski) - od 1200 zł za sztukę
• Stolik kawowy typu Barcelona z lat 70. - 600-1500 zł

AGD, elektronika i dekoracje w mieszkaniu w stylu lat 80

Pralka Frania - okrągła, biała, z mechanicznym pokrętłem - kręciła się w milionach łazienek. Wirujący bęben napędzany silnikiem o mocy zaledwie 180 W czyścił ubrania w 30°C, bo wyższa temperatura wymagałaby większej ilości prądu. Po Franii przyszła Wiatka, a później radziecka pralka automatyczna - na którą czekało się w kolejce, a numerki losowano jak w totolotku. Jedna Wiatka, klientów dwóch, losowanie, czyli w zasadzie rosyjska ruletka ze sprzętem AGD.

Telewizor był oknem na świat. Tosca - czarno-biały, z ekranem 17 cali i pokrętłami przełączającymi kanały - stał w centralnym punkcie pokoju. Później pojawiły się kolorowe Rubiny i Neptuny z produkcji radzieckiej i polskiej. Obraz migotał, bo sygnał nadawany był na falach metrycznych, a antena na dachu łapała zakłócenia z całej Europy.

Magnetofon Kasprzak lub zachodni Grundig służył do nagrywania kaset z muzyką. Na półkach obok magnetofonu stały kasety z Republiką, Maanamem, Lombardem, a dla wybrańców - z Dire Straits i Depeche Mode, kupione za dolary w Pewexie. Dźwięk z kasety był ciepły, ale głowica magnetofonu zużywała się po 200 godzinach odtwarzania, bo taśma żelazowa ścierała ją jak papier ścierny.

W 1982 roku do Polski trafił Commodore 64 - pierwszy komputer w prywatnych domach. 64 kilobajty RAM, procesor MOS 6510 taktowany zegarem 1 MHz. Kosztował równowartość dwóch średnich pensji, czyli około 12 000 złotych po denominacji z 1995 roku, albo około 400 dolarów w Pewexie. Podłączany do telewizora służył do grania w Boulder Dash i pisaniu programów w Basicu. Dzieci z lat osiemdziesiątych pamiętają dźwięk ładowania gry z kasety magnetofonowej - 5 minut szumu i świstów, po czym pojawiał się pierwszy ekran.

Dekoracje odpowiadały za przytulność, której nie dawały ściany. Boazeria sosnowa pokrywała dolną połowę ścian w przedpokoju i kuchni, wykładzina pcv w rolce imitowała parkiet, a linoleum w kuchni miało wzór terakoty lub szachownicy. Na parapetach stały paprotki, begonie i pelargonie, a na ścianach wisiały serwety haftowane przez babcie, firany z tiulu i koronkowe obrusy.

Drzwi wewnętrzne obite skajem w kolorze brązowym lub bordowym miały chronić przed uszkodzeniem i brudzić się mniej niż lakierowane drewno. Skaj to tkanina poliestrowa powlekana PVC - łatwa w czyszczeniu, ale po kilku latach zaczynała się łuszczyć i pękać, bo plastyfikatory migrowały na powierzchnię.

Pawlacze i antresolki to architektoniczna odpowiedź na ciasnotę. Pawlacz to szafa wnękowa nad drzwiami, głęboka na 40 cm, sięgająca do sufitu. Przechowywano w nim walizki, sezonowe ubrania i prezenty ślubne, których nikt nie rozpakowywał. Antresolka nad przedpokojem służyła za pokój dla dorastającego dziecka - 6 metrów kwadratowych, materac na podłodze, biurko z kantówki.

Polskie wzornictwo lat 80 - perełki dizajnu ukryte za żelazną kurtyną

Za żelazną kurtyną powstawały obiekty, które śmiało konkurowały z zachodnimi ikonami. Lampy MASS zaprojektowane przez Andrzeja Rudkiewicza w 1983 roku to klosz z perforowanego aluminium, który rozprasza światło przez 324 otwory o średnicy 4 mm. Wzór geometryczny nie był przypadkowy - perforacja działa jak filtr dyfuzyjny, zmiękczając strumień świetlny z żarówki 60 W bez potrzeby stosowania mlecznego klosza. Cena oryginału z lat osiemdziesiątych sięga dziś 3000-6000 złotych.

Lampa Reflex tego samego projektanta obracała się o 360 stopni wokół osi, bo mocowana była na przegubie kulowym. Użytkownik mógł skierować snop światła w dowolny punkt pokoju. Mechanizm opatentowano w 1985 roku w Urzędzie Patentowym PRL.

System ART Rudkiewicza i architekta Wojciecha Pniewskiego zdobył nagrodę IF Hannover w 1987 - jedną z najważniejszych nagród wzorniczych na świecie. Składał się z segmentów meblowych łączonych aluminiowymi profilami, które pozwalały na 12 konfiguracji zabudowy. System przegrał komercyjnie z meblościanką, bo kosztował 4 razy więcej, ale w katalogach zachodnich designerów pojawiał się regularnie.

Zestaw Kornel autorstwa Aleksandra Kuczmy z lat 1984-85 to odpowiedź na zachodni postmodernizm - miękkie linie, zaokrąglone narożniki, tkaniny w geometryczne wzory. Mebel produkowany był w niewielkich seriach, około 200 kompletów rocznie. Dziś w kolekcjonerstwie osiąga ceny 10 000-15 000 złotych za komplet.

Prototyp Beskid z Fabryki Samochodów Małolitrażowych w Bielsku-Białej (FSM) to samochód miejski, który miał być następcą Malucha. Zaprojektowany w studiu pod kierunkiem Dariusza Ciesielskiego, z szybą owiewkową biegnącą od słupka A do słupka B, wejściem przez unoszoną klapę przednią i kołami bliżej narożników. Nigdy nie wszedł do produkcji, bo koszt wdrożenia przekraczał możliwości FSM. Dziś prototyp uznawany jest za prekursora Renault Twingo z 1993 roku - podobieństwo stylistyczne jest uderzające.

Na Zachodzie w tym samym czasie świeciła grupa Memphis Ettorego Sottsassa - postmodernistyczne krzesła, stoliki, lampy w kolorowych geometrycznych wzorach. Mieszkanie japiszona w Warszawie miało być odbiciem tego stylu, choćby w postaci jednego krzesła Carlton i plakatów z Pop Artu.

Japiszon i kontrkultura - jak wyglądało mieszkanie, które chciało być zachodnie

Paweł Śpiewak w eseju Kim jest japiszon? opublikowanym w „Res Publica" w 1987 roku zdefiniował japiszona jako kogoś, kto aspiruje do zachodniego stylu życia w warunkach, które na to nie pozwalają. Znakiem rozpoznawczym był Mały Fiat (Maluch) w kolorze bordowym lub beżowym, puszki z Pewexu ustawione na półce jako trofeum i zachodnie drobiazgi eksponowane w mieszkaniu: butelka Jacka Danielsa, koszulka z napisem Harley-Davidson, magnes na lodówkę z Nowego Jorku.

Mieszkanie japiszona musiało sygnalizować dostęp do deficytowych dóbr. Najważniejszy był sprzęt audio - wieża Unitra lub Grundig z kolumnami Tonsil. Kolekcja winyli lub kaset zachodnich wykonawców, ułożona alfabetycznie na półce, zastępowała bibliotekę. Na ścianie wisiał plakat Fiat 126p lub Polonez w stylistyce pop-art, czasem reprodukcja Warhola.

Pokój dziecka lat osiemdziesiątych to osobna kategoria. Na podłodze leżał dywan z wzorem, na którym toczyły się wyścigi Maluchów i klocków Lego z Pewexu. Na półkach stały książki Kapitan Nemo, Anaruk, chłopiec z Grenlandii, W pustyni i w puszczy. Meblościanka mieściła ubrania, a na biurku stał Commodore 64 lub Atari 800XL, do którego podłączony był magnetofon kasetowy z grą.

Co zostało do dziś - meblościanka w nowym tysiącleciu

Meblościanki z PRL-u wracają do łask. Na portalach aukcyjnych ceny rosną, a młodzi architekci wnętrz włączają je do projektów loftów i mieszkań w stylu postmodernistycznym. Oryginalna meblościanka Sztorm po renowacji (wymiana oklein, nowe uchwyty, szlifowanie) kosztuje dziś więcej niż nowa szafa z marketu budowlanego.

Blogi i kanały w mediach społecznościowych, takie jak Bufet PRL, archiwizują zdjęcia, wspomnienia i przedmioty codziennego użytku. Stanowią one żywą lekcję projektowania w warunkach deficytu - wzornictwa, które musiało być trwałe, funkcjonalne i dostępne cenowo.

Lekcja z lat osiemdziesiątych jest prosta: meble projektowane na dekady, materiały lokalne, formy proste i wielofunkcyjne. Meblościanka przeżyła 40 lat, bo była modularna i naprawialna. Współczesne meble z płyty laminowanej o grubości 12 mm rozpadają się po 5 latach, bo nikt nie przewiduje ich renowacji.

Dekada stracona politycznie była jednocześnie dekadą, w której polskie wzornictwo osiągnęło dojrzałość. MASS, Reflex, ART, Kornel - te nazwy pojawiają się w podręcznikach historii dizajnu obok prac Sottsassa i grupy Memphis. Warto o tym pamiętać, zanim oceni się meblościankę jako relikt przeszłości. Za szarą folią laminatu kryje się historia polskiej pomysłowości w czasach, gdy materiały były na kartki.

Źródła danych i materiałów: Kuczyńska A., Polskie wzornictwo lat 70. i 80., Wydawnictwo Arkady, 1986. Śpiewak P., Kim jest japiszon?, „Res Publica" nr 5/1987. Drenda O., Duchologia polska, Wydawnictwo Czarne, 2014. Katalog Polish Modern Design, Muzeum Dizajnu w Łodzi. Archiwum zdjęć Narodowego Archiwum Cyfrowego (nac.gov.pl), zbiory NAC: sygn. 3/231/0/-/5/156, 3/231/0/-/7/102. Raporty GUS „Warunki mieszkaniowe ludności" 1980-1989 (stat.gov.pl). Norma PN-EN 717-1 dotycząca emisji formaldehydu z płyt drewnopochodnych. Katalog wystawy Polskie lampy designerskie lat 80., Galeria Wozownia, 2018.