Jakie są rodzaje farb malarskich? Podział i zastosowania

Farby malarskie dzieli się najczęściej na trzy grupy: wodne (akrylowe, plakatowe, akwarele, tempera, gwasz), olejne oraz inne, przeznaczone do tkanin, ceramiki, szkła czy skóry. Różnią się przede wszystkim spoiwem, czasem schnięcia, kryciem i podłożem, na którym trzymają się najlepiej. Jeśli malujesz ściany, a nie obrazy, wybierasz z innej rodziny: farb emulsyjnych (akrylowych, lateksowych, ceramicznych) albo mineralnych (krzemianowych, wapiennych, cementowych).

• Jakie są trzy rodzaje farb?
• Z czego składa się farba malarska?
• Porównanie farb artystycznych w tabeli
• Farby akrylowe: dla kogo i na jakie podłoża?
• Farby olejne: zalety, wady i czas schnięcia
• Akwarele i farby plakatowe: czym się różnią?
• Tempera, gwasz i tusze: inne farby artystyczne
• Jakie są rodzaje farb do ścian?
• Jak dobrać farbę do podłoża i techniki?
• Najczęstsze błędy przy wyborze farby
• Jak wybrać rodzaj farby krok po kroku

Jakie są trzy rodzaje farb?

Trzy podstawowe rodzaje farb to farby wodne, farby olejne i farby specjalistyczne, zbierane w kategorii „inne”. Taki podział stosuje m.in. poradnik Artmaker o farbach malarskich i ich zaletach, który wskazuje, że te trzy kategorie spotyka się w sklepach najczęściej.

• Farby wodne: używa się ich z dodatkiem wody. Należą do nich m.in. akwarele, tempera i farby akrylowe, a także farby plakatowe i gwasz.
• Farby olejne: wyróżniają się bardzo dobrą trwałością i odpornością na odpryski oraz kruszenie się.
• Inne farby: produkty do konkretnych materiałów, np. do skóry, szkła, ceramiki i tkanin. Stosuje się je zgodnie z instrukcją producenta, bo każdy materiał ma inne wymagania.

Akryle są w tym podziale farbą wodną, ale po wyschnięciu zachowują się inaczej niż akwarela czy plakatówka: tworzą trwałą powłokę odporną na wodę. Dlatego często porównuje się je z olejami, a nie z innymi farbami wodnymi.

Z czego składa się farba malarska?

Każda farba to mieszanka pigmentu, spoiwa i rozpuszczalnika: pigment daje kolor, spoiwo odpowiada za przyczepność, a rozpuszczalnik ułatwia nakładanie. Tak opisuje to przewodnik Instalguru po rodzajach farb malarskich.

Rodzaj farby wyznacza głównie spoiwo. W akrylach jest to żywica akrylowa, farby olejne mają bazę olejową, a tradycyjna tempera wiąże pigment spoiwem jajecznym. Od spoiwa zależy, czym rozcieńczasz farbę, jak szybko schnie i jak wygląda gotowa powłoka.

Od ilości pigmentu zależą natomiast cena i wyrazistość koloru. Według poradnika Jak Malować o rodzajach farb do malowania im mniej pigmentu, tym niższa cena, ale też mniej wyrazisty kolor. Przy porównywaniu dwóch farb tego samego rodzaju niska cena zwykle oznacza więc słabszą barwę.

Porównanie farb artystycznych w tabeli

Farby artystyczne różnią się przede wszystkim kryciem, wykończeniem i czasem schnięcia: od akwareli, które schną w kilka minut, po oleje, które potrzebują kilku dni lub tygodni. Podane czasy są orientacyjne i zależą m.in. od grubości warstwy oraz stopnia rozcieńczenia.

Farby akrylowe: dla kogo i na jakie podłoża?

Farby akrylowe to najbardziej uniwersalny rodzaj farb artystycznych: szybko schną, rozcieńcza się je wodą i trzymają się płótna, papieru, drewna, metalu czy tkanin. Sprawdzą się w technikach mieszanych i u osób, które chcą szybko kłaść kolejne warstwy, gorzej u tych, którzy lubią długo poprawiać obraz.

Spoiwem akryli jest żywica akrylowa. Poradnik Akademii Rysunku o farbach w malarstwie zaznacza, że czas schnięcia zależy od grubości nałożonej warstwy, a same farby dobrze łączą się z technikami takimi jak pouring czy impasto. W sprzedaży są też odcienie dekoracyjne: złoty, srebrny i perłowy.

Szybkie schnięcie pozwala nakładać kolejne warstwy praktycznie bez przestojów. Po wyschnięciu akryl jest elastyczny, odporny na pękanie, nie blaknie pod wpływem światła i nie rozmywa się wodą, dlatego używa się go także do murali na zewnętrznych ścianach. Ta sama cecha bywa wadą: poprawki są trudniejsze niż w oleju, co odczuwają zwłaszcza początkujący.

Rozcieńczony wodą akryl daje efekty zbliżone do akwareli, a nakładany grubo tworzy impasto podobne do olejnego. Jeśli dopiero zaczynasz, przeczytaj tekst o malowaniu farbami akrylowymi dla początkujących.

Farby olejne: zalety, wady i czas schnięcia

Farby olejne dają głębokie, nasycone kolory i płynne przejścia tonalne, ale każda warstwa schnie od kilku dni do kilku tygodni. To wybór dla osób, które chcą długo blendować i poprawiać obraz i nie przeszkadza im praca z rozpuszczalnikiem.

Artykuł szkoły rysunku Sealart o rodzajach farb zalicza oleje do najdroższych i najbardziej specjalistycznych farb. Pozwalają uzyskać laserunek, impasto i przenikanie barw, są odporne na światło, a maluje się nimi etapami na zagruntowanym płótnie, czekając, aż kolejne warstwy wyschną. Rozcieńcza się je terpentyną, której używa się też do czyszczenia pędzli.

Długie schnięcie daje czas: przez wiele godzin można poprawiać, zmieniać, a nawet usuwać całe partie kompozycji, co ułatwia subtelne efekty światła i cienia w portretach i pejzażach. Gęsta konsystencja pozwala budować wyraziste impasty, które dodają obrazowi faktury.

Minusy są dwa. Rozpuszczalnik ma intensywny zapach, więc pracownia wymaga dobrej wentylacji. Pełne przeschnięcie grubych warstw może trwać miesiące, dlatego z zabezpieczaniem gotowego obrazu trzeba poczekać. Praktyczne wskazówki na start znajdziesz w tekście o malowaniu farbami olejnymi dla początkujących.

Akwarele i farby plakatowe: czym się różnią?

Akwarele są transparentne i zostawiają prześwity papieru, a farby plakatowe to gęste farby wodne, które kryją znacznie lepiej i dają intensywne barwy. Akwarela wymaga wprawy, plakatówki są typowym wyborem do nauki i prac szkolnych.

W zestawieniu rodzajów farb malarskich Biuronimo akwarele opisano jako spłaszczone, utwardzone pigmenty rozcieńczane sporą ilością wody, których jakość zależy od ilości i rodzaju pigmentu. Do pełnego pokrycia faktury papieru trzeba kilku warstw. Plakatówki z tego samego zestawienia są tanie, sprzedawane w tubkach lub kubeczkach, często używane przez uczniów i przedszkolaków i nadają się do papieru, kartonu, drewna, a nawet ceramiki.

Jak malować akwarelami i na jakim papierze?

Akwarelami buduje się głębię koloru przez nakładanie kolejnych przezroczystych warstw, bez utraty światła przeświecającego z papieru. Typowa technika to „mokro na mokre”, w której kolory delikatnie się przenikają. Farby sprzedaje się w kostkach lub tubach aktywowanych wodą, a szybkie schnięcie ułatwia malowanie w plenerze, choć wymaga pewnej ręki.

Ograniczeniem jest nieodwracalność: raz nałożony kolor trudno usunąć, więc każda decyzja jest ostateczna. Akwarele nadają się głównie do papieru i wymagają specjalnego papieru akwarelowego o wysokiej gramaturze, w praktyce co najmniej około 200 g/m², który nie marszczy się pod wpływem wody. Liczy się też faktura, od gładkiej po ziarnistą, bo zmienia efekt końcowy.

Tempera, gwasz i tusze: inne farby artystyczne

Poza akrylami, olejami i akwarelami najczęściej spotkasz temperę, gwasz i tusze. Tempera daje matową, aksamitną powierzchnię i pozwala precyzyjnie kłaść cienkie warstwy, gwasz to kryjąca farba wodna, a tusze służą zarówno do lawowania, jak i do ostrych, graficznych linii.

Tempera to technika znana z ikon bizantyjskich i malarstwa wczesnego renesansu. Tradycyjnie opiera się na spoiwie jajecznym, ma matowe wykończenie i jest trwała. Szybko schnie, dlatego sprawdza się w pracach szczegółowych i iluminacjach, ale korekty są trudne. Dawniej artyści przygotowywali tempery samodzielnie.

Gwasz to farba wodna, która w odróżnieniu od akwareli kryje podłoże. Dzięki dodatkowi białego pigmentu pozwala malować jasnymi kolorami na ciemnym tle i tworzyć intensywne, matowe powierzchnie. Używa się go w ilustracji, plakatach i projektowaniu graficznym, gdzie liczy się brak przezroczystości.

Tusze kojarzą się z kaligrafią, ale mają szerokie zastosowanie w malarstwie. Są płynne i intensywne, nadają się do delikatnych lawowań i wyraźnych linii. Tusze akrylowe po wyschnięciu są wodoodporne, co ułatwia łączenie ich z innymi technikami.

Czym się różni tempera od farby akrylowej?

Tempera i akryl różnią się spoiwem i wykończeniem: tradycyjna tempera wiąże pigment spoiwem jajecznym i daje matową, aksamitną powierzchnię, a akryl opiera się na żywicy akrylowej i tworzy elastyczną powłokę odporną na wodę. Temperą maluje się cienkimi, precyzyjnymi warstwami, a poprawki są trudne. Akryl można kłaść zarówno cienko, jak i grubo jako impasto, na wielu podłożach. Obie farby szybko schną i obie zalicza się do farb wodnych.

Jakie są rodzaje farb do ścian?

Farby do ścian i sufitów dzielą się na dwie główne grupy: emulsyjne i mineralne. Przewodnik Bricomarche po rodzajach farb zalicza do emulsyjnych farby akrylowe, lateksowe, akrylowo-lateksowe i ceramiczne (te ostatnie nadają się do łazienki), a do mineralnych farby krzemianowe, wapienne i cementowe. W sklepach spotkasz też farby winylowe i mieszane.

Kiedy farba lateksowa, a kiedy akrylowa?

Farba lateksowa sprawdza się tam, gdzie ściana będzie często myta lub narażona na wilgoć, a akrylowa w suchych pomieszczeniach, takich jak sypialnia, salon czy gabinet. Obie są farbami emulsyjnymi (dyspersyjnymi), rozcieńczanymi wodą, więc pachną słabiej niż wyroby rozpuszczalnikowe.

Różnica tkwi w ilości żywicy. Według poradnika Nobiles o farbach do wnętrz lateksy mają jej więcej, dlatego zwykle tworzą trwalsze powłoki, bardziej odporne m.in. na szorowanie, i najczęściej dają większą wydajność z 1 litra w przeliczeniu na m². Zestawienie farb do ścian serwisu agregatymalarskie.pl dodaje, że lateksy często zawierają dodatki przeciwgrzybiczne, co pozwala stosować je w pomieszczeniach wilgotnych.

Akrylowe farby ścienne schną przez odparowanie wody, są trwałe i kryjące, a według tego samego zestawienia nie blakną i nie żółkną na słońcu. Można je kłaść na zagruntowany tynk, gips, drewno, tworzywa sztuczne i płyty gipsowo-kartonowe, wewnątrz i na zewnątrz. Źródła różnią się jednak w ocenie wilgoci: agregatymalarskie.pl opisuje akryle jako farby o niskiej paroprzepuszczalności i odradza je w kuchni i łazience ze względu na ryzyko pleśni, a przewodnik Instalguru przypisuje im odporność na wodę. Rozstrzyga karta techniczna konkretnego produktu: sprawdź, czy producent dopuszcza go do pomieszczeń wilgotnych.

Rodzaj farby to jedna decyzja, stopień połysku druga. Jeśli wahasz się między wykończeniami, sprawdź, czy wybrać farbę matową czy satynową.

Farby do drewna, metalu i innych podłoży

Zwykła emulsja do ścian nie nadaje się na każde podłoże. Poradnik BMB Technologie o rodzajach farb do ścian zwraca uwagę, że raczej nie pokryje dobrze ram okiennych z PCV ani metalowych elementów, a do tapet, tworzyw sztucznych i metali są osobne farby. Większość farb ściennych można natomiast kłaść na niemalowane szpachle, tynki, gips, cegłę, beton i płyty g-k oraz na podłoża malowane wcześniej, również farbami olejnymi.

Do drzwi i mebli, czyli powierzchni intensywnie użytkowanych, przewodnik Instalguru wskazuje farby olejne: są trwałe i odporne na chemikalia, ale dłużej schną i mają intensywny zapach.

Jak dobrać farbę do podłoża i techniki?

Kolejność jest prosta: najpierw podłoże, potem technika i warunki, na końcu kolor. Każda farba powinna mieć na etykiecie informację, do jakiego podłoża się nadaje, i to od niej warto zacząć porównywanie produktów.

• Farby olejne: płótno lniane lub bawełniane zagruntowane gesso, które zapewnia przyczepność i stabilność.
• Farby akrylowe: płótno, papier akwarelowy, drewno, a nawet beton, o ile powierzchnia jest czysta i sucha.
• Akwarele: gruby papier akwarelowy o wysokiej gramaturze, który nie odkształca się pod wpływem wody.
• Farby plakatowe: papier, karton, drewno.
• Farby do ścian: zgodnie z kartą techniczną; emulsje na tynki, gips i płyty g-k, osobne produkty na PCV, metal i tworzywa.

Technika zawęża wybór dalej. Do szybkiego malowania warstwowego i impastów najlepiej pasują akryle, do subtelnych przejść tonalnych oleje, do lekkich, transparentnych efektów akwarele, a do kryjących, matowych ilustracji gwasz. Często i tak trzeba wypróbować kilka mediów, zanim znajdzie się własne.

Kolor wybieraj na końcu. Przy farbach ściennych kup próbkę i pomaluj niewielki fragment ściany dwiema warstwami: zobaczysz krycie i to, jak barwa wygląda w świetle danego pomieszczenia, które potrafi ją wyraźnie zmienić.

Najczęstsze błędy przy wyborze farby

Najczęstszy błąd to wybór koloru przed rodzajem farby, a potem dopasowywanie podłoża do tego, co już kupione. Poradnik Nobiles wprost zaznacza, że decyzje o kolorze powinny zapadać jako jedne z ostatnich.

• Farba akrylowa w łazience lub kuchni bez sprawdzenia, czy producent dopuszcza ją do wilgotnych pomieszczeń.
• Zwykła emulsja ścienna na ramach z PCV lub elementach metalowych.
• Akwarele na cienkim papierze, który marszczy się i odkształca.
• Praca z olejami i terpentyną bez wentylacji pomieszczenia.
• Pominięcie przygotowania ściany: przewodnik Bricomarche wskazuje, że mycie, szpachlowanie i szlifowanie warunkują przyczepność nowej powłoki, a plamy z sadzy, rdzy lub zacieków wymagają środków odcinających.
• Przerwy w trakcie malowania jednej ściany, które zostawiają widoczne pasy i smugi.
• Najtańsza farba w danej kategorii bez sprawdzenia, czy nie ma po prostu mniej pigmentu i słabszego koloru.

Jak wybrać rodzaj farby krok po kroku

Zacznij od tego, co malujesz, a kończ na kolorze. Poniższa lista porządkuje decyzje zarówno przy obrazie, jak i przy remoncie.

1. Określ cel: obraz, ściana, sufit, mebel, drzwi, tkanina, ceramika.
2. Sprawdź podłoże i przeczytaj etykietę lub kartę techniczną farby.
3. Uwzględnij warunki: wilgoć, nasłonecznienie, częste mycie. Przy ścianach narażonych na wilgoć szukaj farby z potwierdzonym dopuszczeniem do takich pomieszczeń.
4. Przy farbach artystycznych dobierz farbę do techniki: akryl, olej, akwarela, tempera, gwasz.
5. Przygotuj podłoże: umyj, wyrównaj, przeszlifuj i oceń, czy wymaga gruntowania.
6. Policz ilość z zapasem. Przewodnik Bricomarche zaleca doliczyć 10-15% rezerwy na poprawki i straty, a budżet pomoże Ci oszacować tekst o tym, ile wynosi koszt farby na m2.
7. Zadbaj o warunki pracy: według tego samego przewodnika optymalne są temperatura 18-25°C i wilgotność 50-70%. Farby o obniżonej zawartości lotnych związków organicznych (LZO) zwiększają bezpieczeństwo domowników.
8. Maluj każdą ścianę bez przerw, a przy krótkich pauzach owiń wałek lub pędzel szczelnie folią, żeby nie zasychał.
9. Kolor wybierz na końcu, po próbie dwóch warstw na fragmencie ściany.